Qazaqtıñ mıñdağan jawıngerine qarw-jaraqtı kim jasağan? (FOTO)
Qurmetti oqırman! Siz «BNews.kz» AA say`tınıñ eski nusqasın körip tursız. Bul jerden 12.12.2016 j. dey`ingi barlıq materïaldı köre alasız.
Bizdiñ jaña say`tımız www.bnews.kz ornalasqan
Joğarı
Astana
USD 377.62
EUR 426.03
CNY 55.78
RUB 5.67

Qazaqtıñ mıñdağan jawıngerine qarw-jaraqtı kim jasağan? (FOTO)

Qımbat, 16 qazan 2015 j 14:31 , ҚАРАҒАНДЫ

 «Ulı dala eli» ékpedïcïyasınıñ müşeleri sapar barısında Qarağandı oblısınıñ Jezdi kentine at basın burıp, ölke tınısımen tanısıp, tarïxımızğa qatıstı qızıqtı mälimet jïnap qay`ttı, dep xabarlay`dı BNews.kz tilşisi.  


Tarïxtan talay` qanquy`lı soğıs pen şay`qastıñ bolğanın bilemiz. Biraq osı mıñdağan qoldıñ qarw-jaraqtı qay`dan alatını jay`lı oy`lanbappız. Osı twralı Jezdi kentindegi Mäken Töregeldïn atındağı taw-ken jäne balqıtw isi tarïxı murajay`ınıñ dïrektorı Zey`pin Qazanbaeva äñgimelep berdi.
«Bulantı - Bilewti şay`qası twralı barlığımız estigenbiz.Tarïxşılar ärtürli ay`tadı, qazaq jasaqtarı qırğınğa uşıradı, 3 jılğa sozılğan Bulantı şay`qasına joñğarlardı qosqanda barlığı 100 mıñ adam qatıstı dey`di. Endi esepteñiz, bir tümen äskerge mïllïon jebe kerek, bir tümen degenimiz – 10 mıñ adam. Sonday`-aq, 10 mıñ nay`za qoldanıladı. Bir urısqa kirw üşin kem degende 20 mıñ nay`za qajet, sebebi olar sınadı, bülinedi. Odan key`in 10 mıñ adamğa bir-bir qılıştan berilse, 10 mıñ qılış kerek. Biz tek qarw-jaraqtı ay`ttıq, sonday`-aq sarbazdıñ sawıt-say`manı, dwlığası, etigi, at äbzelderi bar. Qarwdıñ türi köp, mısalı saqpan degen bar, temirden jasalatın laqtırğış qarw bar, soñğı kezde zeñbirektiñ oqtarı da jasalğan eken. Onıñ barlığın küni-tüni kim soqtı? Osı peş soqtı. Ejelde bizdiñ ölkeniñ özinde 30-ğa jwıq şeberxana jumıs istegen. Olar är şay`qas kezinde küni-tüni tınbay` eñbektengen. Osınday` ata-babalardan qalğan peşter, şağın ustaxanalar ärbir awılda, är üy`de bolğan. Äskerdi jaraqtandırw üşin tañerteñnen keşke dey`in körik ürlenip jatqan. Mısalı, mıstı osınday` arnay`ı peşterde 12 sağat boy`ı körikpen ürlep balqıtwğa boladı. Ol pisw kerek, onıñ köbigi şığıp, qay`mağınıñ barlığı alınğan soñ, taza mıs qaladı. Bunıñ barlığı ejelden kele jatqan ömir saltı. Qola däwiriniñ özinde adamdar üy`-şeberxanada turğan. Olar üy`lerinde peş jağıp, qarw-jaraq pen kerek zattardıñ barlığın sonda soqqan, peş sonday`-aq üy`di jılıtıp turğan», - dep äñgimeledi Zey`pin Qazanbaeva.
Onıñ ay`twınşa, Jezdi kentindegi Mäken Töregeldïn atındağı taw-ken jäne balqıtw isi tarïxı murajay`ı – osı saladağı TMD boy`ınşa jalğız mekeme. Murajay` awmağı 4 gektardı alıp jatır. Onda saq däwirindegi tas müsinder, jartastarğa salınğan petroglïfter, peş ülgileri, jer qoy`nawındağı qazba bay`lıqtardı qazıp alwğa arnalğan köne qural-say`mandar, texnïka, türli mïneraldar, tastar men basqa tarïxı tereñ zattar jetkilikti. Éksponattardıñ 70 pay`ızı aşıq aspan astında ornalasqan.
«Jezqazğan tarïxı Qanış Sätbaevtıñ esimimen bay`lanıstı. 1936 jılı onıñ zerttewi barısında mıs qorı 5 mln tonnağa jetken. Q.Sätpaevtıñ eñbeginiñ arqasında Jezqazğan pay`da boldı. Alğaşqı mıs qola däwirinde qoldanılğanın bilemiz, al zawıtta öndirilgen alğaşqı mıs osı murajay`da saqtalğan, ol Qarsaqbay`da şığarılğan eken. Mıs oşaqtarınıñ tarïxı osı jerde jumıs jasağan ağılşın, orıs, amerïkalıqtarmen bay`lanıstı. Bul ölkege 19 ğasırdıñ soñı, 20 ğasırdıñ basında mıstı ïgerw üşin alğaşqı ïnvestïcïyalar tartılğan. Murajay`dağı stanoktardıñ barlığın osı ğasırdıñ basında ağılşındar äkelgen. Murajay`da ornalasqan poy`ız tar tabandı temirjol tösemimen mıs pen basqa da mïneraldardı tasığan. Tar tabandı temirjol degenimiz, artta qalğan relʹster aldına töselip otıratın jol. Onıñ baratın jolı boladı, qay`tatın jolı bolmay`dı. 1917 jılı osınday` poy`ızdıñ eñ soñğı vagonı Qarsaqbay`ğa jetken eken. Sonday`-aq, murajay`da kömir kombay`nı bar, alğaşqı kömir bassey`ni osı ölkede ornalasqan. 200 jıl burın Ulıtawdıñ Qorğasıntaw degen jerinde alğaşqı qorğasın öndirisi aşılğan. Ol 1814 jılı iske qosılğan», - dep tüy`indedi Zey`pin Qazanbaeva.


Qatıstı jañalıqtar: